Cuốn sách là tập tùy bút mang màu hồi ký của tác giả, xâu chuỗi những câu chuyện đời mình và lời dạy của các thầy để chia sẻ trí tuệ ông có được sau 17 năm ở tu viện rừng.

1. “Về nhà” năm tám tuổi: sự tỉnh thức liên tục

Năm 8 tuổi, ở nhà ông bà trên một hòn đảo nhỏ của Thụy Điển, ông đang nhìn chiếc máy nướng bánh mì trên bậu cửa sổ thì tiếng ồn trong đầu bỗng dừng lại. Mọi thứ xung quanh lấp lánh và thời gian như ngừng trôi. Một hơi ấm dâng lên trong ngực (sau này ông nhận ra đó là lòng biết ơn), và một câu hiện ra: “Chào mừng về nhà.” Cảm giác hiện diện ấy trở thành điều ông theo đuổi suốt đời.

2. Từ bỏ ghế giám đốc tài chính: thành công không phải hạnh phúc

• Năm 26 tuổi ông trở thành giám đốc tài chính trẻ nhất của chi nhánh Tây Ban Nha thuộc một công ty Thụy Điển, nhưng thường lo âu và chỉ có thể gượng nhiệt huyết bằng ý chí
• Sau khi đọc Thiền và nghệ thuật bảo dưỡng xe máy, ông bắt đầu thiền; cuối một buổi thiền, một ý nghĩ hiện lên rõ ràng: “Đã đến lúc đi tiếp.” Ông quyết định nghỉ việc gần như không do dự
• Sau đó ông rửa bát, làm tình nguyện viên tư vấn khủng hoảng, học văn chương một năm, làm kinh tế gia cho Liên Hợp Quốc, và đeo ba lô khắp Đông Nam Á và dãy Himalaya

Rồi ông xuất gia tại tu viện rừng quốc tế ở đông bắc Thái Lan, nhận pháp danh “Natthiko”, nghĩa là “người lớn lên trong trí tuệ”.

3. Thở nhiều hơn, nghĩ ít hơn

• Tôi có suy nghĩ, nhưng suy nghĩ không phải là tôi: bản thân suy nghĩ không phải vấn đề; vấn đề là tự động, vô ý đồng nhất mình với mọi suy nghĩ
• Tác giả khuyến khích những hành động của cơ thể như “thở” và “mở bàn tay” thay vì “suy nghĩ tích cực”

Thở như chai nước: hãy tưởng tượng bạn là một chai nước. Khi hít vào, nước từ từ dâng lên từ đáy; khi thở ra, mực nước hạ xuống. Trong lúc thở, hãy nhẹ nhàng trò chuyện với cơ thể mình.

4. Đời sống thường ngày ở tu viện rừng

• Dậy lúc 3 giờ 30 sáng để thiền chung (lúc đầu ông hay ngủ gật)
• Ăn một bữa mỗi ngày, từ thức ăn khất thực của dân làng
• Làm việc và thiền, nghiêm giữ 227 giới luật của tăng sĩ, nặng nhất là bốn giới: trộm cắp, quan hệ tình dục, sát sinh và nói dối về chứng đắc tâm linh
• Lạy Phật ba lạy mỗi khi vào và ra khỏi chánh điện: lúc đầu thấy quá nhiều, nhưng ông nhận ra việc chạm trán xuống sàn hết lần này đến lần khác dần làm lắng dịu Cái Tôi Nhỏ luôn gào lên “phải” và “không được”

Sau 17 năm tu tập, tác giả nói điều quý giá nhất ông có được là: “Tôi không còn tin mọi suy nghĩ của mình nữa.” Ông gọi đó là siêu năng lực của mình.

• Suy nghĩ đến không mời: tâm trí như một “gánh xiếc khỉ bên trong”; chỉ người chết mới có tâm trí thật sự yên lặng. Ta không chọn được suy nghĩ nào nảy ra, nhưng chọn được có tin nó hay không
• Suy nghĩ không phải sự thật: giận dữ, lo âu và phiền muộn khiến suy nghĩ lăn như quả cầu tuyết; giữ một chút khoảng cách với chúng chính là tự do
• Lý trí là công cụ, không phải chủ nhân: Ajahn Chah ví trí năng như con dao rựa—vung liên tục thì cùn; khi cần mới rút ra, còn lại cất trong vỏ thì mới sắc
• Để trực giác lên tiếng: ngoài lý trí còn có một “trí tuệ” chỉ nghe được khi bạn tĩnh lặng. Tác giả dẫn lời Einstein: trí tuệ trực giác là món quà thiêng liêng còn lý trí là người đầy tớ trung thành, nhưng xã hội lại tôn vinh người đầy tớ

Ba món quà của Đức Phật

1. Thở có ý thức: khi nỗi buồn, lo âu hay cô đơn ập đến, hãy chọn thở có ý thức và giữ sự chú ý trong cơ thể, thay vì tin mọi suy nghĩ não ném vào bạn. Tác giả lập một giao ước với chính mình: từ nay, ngôi sao dẫn đường của ông là trở thành người thoải mái hơn với bản thân, vui vẻ làm chính mình, không luôn bị suy nghĩ chi phối—và một ngày nào đó, thậm chí là người bạn tốt của chính mình.
2. Một nụ cười ấm áp khi bỏ cuộc: hãy nói với mình: “Ngủ ngon nhé! Bạn đã tiến bộ nhiều rồi. Biết đâu sáng mai bạn sẽ thấy khác.”
3. Chọn nơi đặt sự chú ý: khi mọi thứ rất khó khăn, hãy dẫn dắt sự chú ý và chọn nơi để tâm trí nghỉ ngơi

Sự thanh tịnh vốn có

Phật giáo cho rằng bản tính con người vốn thanh tịnh; giận dữ và lỗi lầm chỉ là lớp vỏ bên ngoài, không phải bản chất. Vì vậy một ý nghĩ hay một lần sơ sẩy không biến bạn thành người xấu.

Tầm quan trọng của khiêm nhường

Tri thức tự hào về những gì mình biết; trí tuệ khiêm nhường trước những gì mình chưa biết.

Khổ đau tinh thần tự nguyện

• Phần lớn khổ đau tinh thần con người trải qua là tự nguyện và tự tạo ra, và suy nghĩ đau đớn nhất là chữ “phải”
• Chất lượng của hạnh phúc nằm ở những gì không có, chứ không phải những gì đang có

Buông bỏ, và chấp nhận rằng nhiều khi không buông được

Tác giả khuyên đón nhận cuộc sống bằng “bàn tay mở” thay vì “nắm tay siết chặt”: bớt kiểm soát, thêm tin tưởng. Ông thừa nhận ngay cả khi là nhà sư trong rừng, mười lần thì chín lần ông không buông được, nên không cần khắt khe với bản thân.

Cách duy nhất để thoát khỏi những suy nghĩ khiến ta tổn thương, oan ức, vô dụng, cô đơn, sợ hãi, buồn bã hay giận dữ là buông chúng xuống—kể cả khi chúng đúng. Những suy nghĩ ta khó buông nhất thường lại làm ta đau nhất.

Tác giả cũng nhận xét: hỗn loạn có thể khiến bạn bất an, nhưng trật tự sẽ giết chết bạn.

Sách kể một ngụ ngôn: một người leo núi treo lơ lửng trên vách đá, bám vào một cái cây nhỏ, sắp tuột tay. Thượng Đế hiện ra, sẵn lòng giúp, với một chỉ dẫn duy nhất: “Buông tay ra.” Người leo núi hỏi: “Trên đó còn ai khác không?”—đó là mức độ ta chống lại việc buông bỏ những ý niệm mình bám chặt.

Một tối gần nửa đêm trong giờ thiền, vị trụ trì Ajahn Jayasaro lên tòa giảng và nói: “Tối nay tôi sẽ dạy các vị một câu thần chú kỳ diệu.” Trong một truyền thống rừng vốn tránh xa sự huyền bí, lời mở đầu ấy khiến mọi người giật mình.

Cách dùng: khi xung đột nảy sinh và mối quan hệ sắp rạn vỡ, hãy chân thành tự nói với mình ba lần—“Có thể tôi sai. Có thể tôi sai. Có thể tôi sai.”

• Nó nới lỏng “tôi đúng”, suy nghĩ độc hại nhất, và mở ra khoảng trống cho đối thoại
• Ajahn Chah từng nói chướng ngại lớn nhất cho sự giác ngộ của các đệ tử phương Tây là “quan điểm”
• Một vị thầy khác, Ajahn Sucitto, nhắc nhở: “đúng” chưa bao giờ là điều quan trọng
• Tác giả nhận thấy càng lớn tuổi, việc “có quan điểm” càng ít quan trọng với ông

Tác giả không giả làm thánh nhân: nhiều năm sau, khi cãi nhau với vợ Elisabeth bên bàn ăn sáng, bà nhắc: “Chẳng phải đây là lúc dùng câu đó sao?” và ông trả lời như trẻ con: “Không, anh dùng câu khác—có thể em sai.”

1. Thương họ đúng như họ là

Đời sống tu viện là sống tập thể suốt ngày đêm, và bạn không được chọn người ở chung. Tác giả nhận ra liên tục phán xét người khác chỉ làm mình kiệt sức và đào sâu xung đột; phương thuốc là học cách quý mến con người đúng như họ là, thay vì mong họ thay đổi. Tu viện ví điều này như một đống đá thô đặt cạnh nhau: cọ xát nhau theo thời gian, viên nào cũng trở nên nhẵn bóng.

2. “Tôi sẽ biết”

Sách kể về một nhà sư từ chối phạm giới dù chẳng ai có thể phát hiện. Lý do duy nhất của ông: “Tôi sẽ biết.” Đạo đức không để người khác tán thưởng, mà để lương tâm trong sạch.

3. Chừa chỗ cho phép màu

Sau 10 năm làm sư, tác giả trở thành một “Ajahn” (thầy) có thể hướng dẫn đệ tử. Khi dẫn khóa tu đầu tiên, ông lại lo âu muốn kiểm soát mọi thứ. Ni sư Ajahn Thaniya nhắc ông: “Natthiko, đừng quên chừa chỗ cho phép màu.” Nhìn lại, hầu hết những trải nghiệm đẹp nhất đời đều không được lên kế hoạch; siết quá chặt thì chẳng giữ được gì.

Khi bạn cần biết, bạn sẽ biết điều mình cần biết.

Sau 17 năm làm sư, tác giả khao khát được trải nghiệm tình yêu và đời sống thế tục, nên quyết định hoàn tục và về Thụy Điển. Ông tưởng mình sẽ trở về như một hiền nhân; nhưng thực tế ông không tìm được việc, bị từ chối trợ cấp thất nghiệp, rơi vào trầm cảm hơn một năm, cảm thấy mình là kẻ thất bại nhất Thụy Điển.

• Qua thiền, ông kéo sự chú ý khỏi những suy nghĩ thảm họa về với hơi thở, hết lần này đến lần khác nhận ra “những suy nghĩ này không phải sự thật”
• Một người bạn nói với ông: “Rồi điều này cũng sẽ qua.” Và nó đã qua: lời mời diễn thuyết bắt đầu đến, và ông gặp vợ mình, Elisabeth
• Câu nói xuất phát từ ngụ ngôn về một vị vua Ba Tư cổ đại; Elisabeth thậm chí xin khắc nó lên nhẫn cưới của họ

Bắt đầu từ chính mình

Đức Phật mô tả bốn trạng thái tâm cao quý gọi là “tứ vô lượng tâm”, còn gọi là “brahmavihara”, nơi trú ngụ của Phạm thiên. Đó là từ, bi, hỷ và xả. Làm sao đạt được? Ta phải bắt đầu từ chính mình.

• Không có lòng tự trắc ẩn, lòng trắc ẩn với người khác sẽ luôn có kẽ hở
• Dù thành hay bại, ta đều xứng đáng được dịu dàng: hãy là bạn của chính mình, nói với mình bằng sự kiên nhẫn và giọng điệu bạn dành cho một người bạn tốt
• Khi đối diện nỗi đau, ta nên đi đến nơi đau và, trong khả năng có thể, nhìn mình bằng nhiều trắc ẩn và thấu hiểu hơn, thay vì tự trách “lẽ ra tôi không nên…”

Hai mặt của vô thường: không gì tồn tại mãi—đó là tin xấu, và cũng là tin tốt. Nỗi đau sẽ qua, khoảnh khắc đẹp cũng sẽ qua, càng thêm lý do để trân trọng hiện tại.

Năm 2018 tác giả được chẩn đoán ALS, bác sĩ ước tính ông còn 3 đến 5 năm. Trên đường lái xe về nhà, ông ngập trong nỗi buồn vì không thể cùng Elisabeth già đi. Rồi một giọng nói quen thuộc bên trong vang lên: biết ơn vì đã sống trung thực và chính trực, không làm điều gì không thể tha thứ; cái chết không đáng sợ—ông đã gói trọn trải nghiệm của ba kiếp vào kiếp này, và đó là một cuộc phiêu lưu tuyệt vời; bạn đã sẵn sàng.

• Ông ví đời người như lá cây: có chiếc bám đến khi vàng úa mới rụng, có chiếc rơi khi còn xanh—cuộc đời vốn chẳng bao giờ đoán trước được
• Ông viết một lá thư cho cơ thể mình, cảm ơn và hứa tôn trọng giới hạn của nó
• Ông tổ chức tiệc mừng sinh nhật 60 kiêm tiệc chia tay, và ra đi thanh thản bên những người thân yêu ngày 17 tháng 1 năm 2022

Trí tuệ cuối đời

1. Hãy là điều bạn muốn thấy nhất trên thế giới: vũ trụ đáp lại ý định đằng sau lời nói và hành động của ta; những gì ta gửi đi rồi sẽ quay về. Ta không thấy thế giới như nó là, mà như chính ta là
2. Mỗi người bạn gặp đều đang chiến đấu một trận chiến bạn không hề biết: hãy luôn tử tế
3. Tha thứ là chìa khóa của tự do: làm hòa với bản thân và với những gì đã xảy ra không phải để trở thành người vĩ đại, mà để bảo vệ sức khỏe tinh thần và chọn những cảm xúc lấp đầy trái tim mình. Tuy vậy, lời khuyên buông bỏ chỉ dành cho chính mình—bảo một người đang giận dữ hãy buông bỏ chưa bao giờ kết thúc tốt đẹp. Như các nhà sư Thái nói: “Cơn giận khởi lên, nhưng không chiếm giữ được gì.”
4. Viên ngọc quý nhất: một câu nói Ấn Độ rằng Thượng Đế giấu viên ngọc quý nhất ở nơi Ngài biết bạn sẽ không bao giờ tìm—trong chính túi áo của bạn

Năm lời nhắc cuốn sách để lại

1. Đừng tin mọi suy nghĩ của mình: khi một suy nghĩ đến, hãy quan sát, nhưng không cần đón nhận hết
2. Có thể tôi sai: khi xung đột, hãy chân thành tự nói ba lần
3. Quý mến người khác đúng như họ là: buông bỏ thôi thúc muốn thay đổi người khác
4. Chừa chỗ cho phép màu: hãy lên kế hoạch, nhưng đừng siết cuộc đời quá chặt
5. Rồi điều này cũng sẽ qua: nỗi đau sẽ qua, niềm vui cũng vậy, nên hãy trân trọng khoảnh khắc này